Chù Khèo Cao là một bản người Mông nằm trên núi cao thuộc xã Khun Há, huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu. Đã từ lâu lắm, bà con trog bản vẫn nhốt giữ gia súc gần nhà, bên đường đi, nên môi trường trong bản rất ô nhiễm, nguy cơ dịch bệnh cao. Xuất phát từ lý do đó, trong khuôn khổ dự án “Sinh kế thích ứng đảm bảo an ninh lương thực và ứng phó với biến đổi khí hậu cho cộng đồng dễ bị tổn thương tại Việt Nam” do tổ chức Bánh Mỳ cho Thế giới (BfdW) và một số nguồn địa phương tài trợ, Viện tư vấn phát triển kinh tế xã hội nông thôn và mền núi (CISDOMA) phối hợp với Ban quản lý các chương trình phát triển cộng đồng huyện Tam Đường, Lai Châu triển khai mô hình “Ủ phân vi sinh”. Đây là mô hình vừa bảo vệ môi trường, phòng chống bệnh dịch vừa làm giàu đất, cải tạo hệ sinh thái đồng ruộng và góp phần tạo ra thu nhập phụ cho người nông dân.

Khi triển khai xây dựng mô hình, dự án tổ chức các cuộc họp tham vấn với người dân trong bản, vận động bà con cùng tham gia thực hiện mô hình, hướng dẫn cách thức thực hiện. Dự án hỗ trợ xây 3 bể ủ phân ở đầu, giữa và cuối bản. Các hộ tham gia mô hình thu gom phân gia súc, rác thải sinh hoạt hữu cơ, rơm rạ tập trung ủ theo lớp tại các hố ủ với chế phẩm vi sinh do dự án hỗ trợ cung cấp. Thời gian ủ khoảng một tháng sẽ thu được phân vi sinh. Phân chuồng, rác thải sinh hoạt hữu cơ dễ phân hủy, cây phân xanh và rơm rạ được ủ theo lớp, chế phẩm sinh học được tưới lên sau mỗi lớp, giúp quá trình ủ nhanh hơn và bảo đảm hoai hoàn toàn. Phân ủ hoai là phân hữu cơ vi sinh, có tác dụng làm giàu đất, làm tơi xốp đất, cải tạo đất. Ngoài ra sau khi ủ, các mầm bệnh và cỏ dại trong phân bị tiêu diệt. Do đó ủ phân vi sinh không những quan trọng trong chăn nuôi mà còn hết sức quan trọng đối với trồng trọt, giúp cho cả trồng trọt và chăn nuôi phát triển bền vững. Ban đầu chỉ có 20 hộ tham gia, nhưng hiện nay có 81 hộ (100% hộ gia đình) trong bản đã tham gia thực hiện mô hình này.

Về mặt kinh tế, chi phí xây hố ủ và men ủ cũng do dự án hỗ trợ đợt đầu, bà con đóng góp công lao động. Hiện nay bà con đang ủ và bán phân ủ hoai với giá 250.000đ/m3, và bản  Chù Khèo Cao đã ủ bán được 20 m3 phân vi sinh. Sau 6 tháng thực hiện riêng bản Chù Khèo Cao đã thu được 5 triệu Đồng tiền phân ủ, bà con đã lập thành quỹ để mua chế phẩm sinh học cho các đợt ủ tiếp theo và cho 5 hộ trong bản vay tăng gia sản xuất.

Về mặt môi trường, vệ sinh môi trường trong bản đã sạch sẽ hơn, không còn phân thải chăn nuôi tồn đọng thành đống bên đường đi trong bản. Mô hình ủ phân vi sinh đã bước đầu chứng minh được đây là một giải pháp có hiệu quả, có thể thực hiện được với chi phí không cao, góp phần làm sạch môi trường và tạo them thu nhập cho bà con nông dân.

Anh Cứ A Chỉnh, 23 tuổi, dân tộc Mông bản Chù Khèo Cao, Khun Há, Tam Đường chia sẻ: “ Phân ủ khác hẳn phân chưa ủ, tơi xốp hơn và nhẹ hơn, dễ vận chuyển và không mùi hôi. Nhiều người đặt mua phân ủ lắm. Bản bán được 3 lần thu 5 triệu rồi. Từ khi ủ thấy môi trường trong bản sạch nhiều. Trước đường toàn phân với phân, giờ sạch sẽ, các hộ gia đình không thấy phân thừa nữa”

Ủ phân hữu cơ vi sinh là mô hình có ý nghĩa rất quan trọng trong việc cải tạo đất, phục hồi hệ sinh thái đất, kết nối chăn nuôi và trồng trọt đem lại hiệu quả kinh tế lâu dài. Mặt khác, mô hình góp phần lớn bảo đảm vệ sinh môi trường trong bản và tạo ra thu nhập thêm cho người dân từ bán phân ủ. Như vậy về mặt kinh tế, mô hình góp phần làm giảm khả năng tổn thương khi BĐKH ảnh hưởng vì bà con có thu nhập tốt hơn. Khi có thu nhập tốt hơn thì mô hình cũng góp phần vào bảo đảm an ninh lương thực và tăng khả năng phục hồi sau thảm họa. Đây là mô hình dễ làm và bền vững về kinh tế và môi trườngcần được nhận rộng, áp dụng rộng rãi, đặc biệt ở các vùng còn chăn nuôi tập trung trong địa bàn dân cư sinh sống.

Hình ảnh quen thuộc ở bản Chù Khèo Cao trước khi triển khai mô hình